Stella Maris

Marķukirkja

 

Trśfręšslurit Kažólsku Kirkjunnar

 

 

ANNAR HLUTI: LEYNDARDÓMAR KRISTNINNAR HAFŠIR UM HÖND

FYRSTI ŽĮTTUR - SAKRAMENTISLEG RĮŠDEILD

ANNAR KAFLI: HIŠ SAKRAMENTISLEGA HELGIHALD PĮSKALEYNDARDÓMSINS

1135. Trśfręšsla helgisišanna leišir fyrst og fremst af sér skilning į hinni sakramentislegu rįšdeild (1. kafli). Ķ žvķ ljósi koma umbętur į helgihaldi žeirra fram. Žessi kafli mun žvķ fjalla um helgihald sakramenta kirkjunnar. Meš hlišsjón af žeim fjölbreytileika sem er ķ hefšum helgisišanna veršur ķ honum ķgrundaš žaš sem er sameiginlegt ķ helgihaldi hinna sjö sakramenta. Sķšar veršur fjallaš um žaš sem er eiginlegt hverju žeirra um sig. Žessi grundvallartrśfręšsla um helgihald sakramentanna svarar fyrstu spurningunum sem hinir trśušu bera fram varšandi žetta mįlefni: - Hver hefur helgisišina um hönd? - Hvernig eru helgisiširnir hafšir um hönd? - Hvenęr eru helgisiširnir hafšir um hönd? - Hvar eru helgisiširnir hafšir um hönd?

« 1. GREIN - AŠ HAFA UM HÖND HELGISIŠI KIRKJUNNAR

I. HVER HEFUR ŽĮ UM HÖND?

1136. (795, 1090) Helgisiširnir eru “athöfn” Krists alls (Christus totus). Žeir sem jafnvel nś hafa žį um hönd utan viš tįknin eru žegar komnir til hinna himnesku helgisiša žar sem helgihaldiš er aš öllu leyti samvistir og veisla.

Žeir sem hafa um hönd hina himnesku helgisiši

1137. (2642, 662) Opinberun heilags Jóhannesar sem lesin er ķ helgisišum kirkjunnar leišir okkur fyrst ķ ljós “hįsęti [sem] stóš į himni og einhver sat ķ hįsętinu”: “Drottinn Guš.” [1] Žvķ nęst sżnir hśn lambiš “standa sem slįtraš vęri”: Krist krossfestan og upp risinn, hinn eina ęšsta prest hins sanna helgidóms, hinn sama “sem fórnfęrir og er fórnfęršur, sem gefur og er gefinn”. [2] Aš lokum sżnir hśn “móšu lķfsvatnsins… [sem] rann frį hįsęti Gušs og lambsins”, eitt af fegurstu tįknunum um Heilagan Anda. [3]

1138. (335, 1370) “Sameinašir ķ Kristi” eru žetta žeir sem hlut eiga ķ žjónustunni aš lofsyngja Guš og fullna fyrirętlun hans: hin himnesku völd, öll sköpunin (verurnar fjórar), žjónar gamla og nżja sįttmįlans (öldungarnir tuttugu og fjórir), hinn nżi lżšur Gušs (hundraš fjörutķu og fjórar žśsundir), [4] sérstaklega pķslarvottarnir “sem drepnir höfšu veriš fyrir sakir Gušs oršs”, og alsęl móšir Gušs (konan), brśšur lambsins, [5] og aš lokum “mikill mśgur, sem enginn gat tölu į komiš, af alls kyns fólki og kynkvķslum og lżšum og tungum”. [6]

1139. Andinn og kirkjan gera okkur kleift aš taka žįtt ķ žessum eilķfu helgisišum hvenęr sem viš höfum um hönd leyndardóm hjįlpręšisins ķ sakramentunum.

Žeir sem hafa um hönd hina sakramentislegu helgisiši

1140. (752, 1348, 1372) Žaš er allt samfélagiš, lķkami Krists ķ einingu viš höfuš sitt, sem fer meš helgihaldiš. “Helgisišažjónustur eru ekki einkaathafnir. Žęr eru gušsžjónustur kirkjunnar sem er “sakramenti einingar”, eša nįnar tiltekiš hinn heilagi lżšur sameinašur og skipulagšur undir myndugleika biskupsins. Žess vegna snerta helgisišažjónustur allan lķkama kirkjunnar, žęr birta hann og verka į hann. En žęr snerta einstaka mešlimi kirkjunnar meš mismunandi hętti allt eftir vķgslu, hlutverki og raunverulegri žįtttöku žeirra ķ žeim.” [7] Af žeim sökum, “sé žess nokkur kostur, skulu žęr helgiathafnir, sem ętlaš er aš haldnar séu sameiginlega, aš hinum trśušu višstöddum og meš virkri žįtttöku žeirra, fara fram meš žeim hętti fremur en aš žęr séu haldnar meš einstaklingsbundnum hętti og séu nįnast einkaathöfn.” [8]

1141. (1120, 1268) Samkundan sem fer meš helgihaldiš er samfélag hinna skķršu sem “vķgšir eru til nżs andlegs heimilis og helgs prestdóms vegna endurfęšingar sinnar og smurningar Heilags Anda og geta žvķ, fyrir öll góšverk žau er kristnum manni sęma, boriš fram andlega fórn.” [9] Žessi “almenni prestdómur” er af Kristi, prestinum eina, og eiga allir mešlimir hans hlut ķ žessum prestdómi: [10] Hin heilaga móšir, kirkjan, vill aš allir žeir sem trśa verši leiddir til fullrar, vķsvitandi og virkrar žįtttöku ķ helgihaldi helgisišanna eins og ešli helgisišanna krefst og sem hinn kristni lżšur, “śtvalin kynslóš, konunglegt prestafélag, heilög žjóš og endurleystur lżšur”, hefur rétt į og ber skylda til fyrir sakir skķrnar sinnar. [11]

1142. (1549, 1561) En “limirnir hafa ekki allir sama starfa”. [12] Sumir mešlimir eru kallašir af Guši, ķ og fyrir kirkjuna, til sérstakrar žjónustu hjį samfélaginu. Žessir žjónar eru śtvaldir og vķgšir meš sakramentinu helgar vķgslur en meš žvķ gerir Heilagur Andi žeim kleift aš verka ķ persónu Krists, höfšinu, til žjónustu viš alla mešlimi kirkjunnar. [13] Hinn vķgši helgižjónn er svo aš segja “ķkon” Krists prestsins. Žar sem žaš er ķ evkaristķunni aš sakramenti kirkjunnar er aš fullu gert sżnilegt er žaš ķ forsęti fyrir henni aš žjónusta biskupsins er sżnilegust, sem og, ķ samfélagi viš hann, žjónusta prestanna og djįknanna.

1143. (903, 1672) Ķ žvķ skyni aš almennur prestdómur hinna trśušu fį ašstoš ķ verkum sķnum eru ašrar tilteknar žjónustur fyrir hendi sem ekki eru helgašar sakramentinu helgar vķgslur. Žessar žjónustur įkvarša biskuparnir ķ samręmi viš helgisišahefšir og žörfinni į sįlgęslu. “Altarisžjónar, lesarar, textaskżrendur og söngkórinn iška einnig sanna helgisišažjónustu.” [14]

1144. Žegar sakramentin eru höfš um hönd er žaš žvķ öll samkundan sem er leitourgos, hver samkvęmt sķnu hlutverki en ķ “einingu Andans” sem verkar ķ öllum. “Ķ helgihaldi helgisišanna į hver sį sem embętti hefur aš gegna, safnašarhiršir eša leikmašur, aš iška žaš sem honum ber aš gera ķ embętti sķnu samkvęmt ešli helgihaldsins og reglum helgisišanna og einungis žaš, en einnig allt žaš.” [15]

II. HVERNIG ERU HELGISIŠIRNIR HAFŠIR UM HÖND?

Tįkn og merki (1333-1340)

1145. (53) Ķ sakramentislegu helgihaldi fléttast saman tįkn og merki. Eftir gušlegri handleišslu hjįlpręšisins er merking žeirra meš rętur ķ sköpunarverkinu og ķ menningu mannsins og tilgreind ķ atburšum gamla sįttmįlans og aš fullu opinberuš ķ persónu og verki Krists.

1146. (362, 2702, 1879) Tįkn hins mannlega heims. Ķ mannlegu lķfi hafa tįkn og merki mikilvęgu hlutverki aš gegna. Mašurinn, sem er ķ senn lķkami og andi, lętur ķ ljós og skynjar andlegan veruleika ķ gegnum efnisleg tįkn og merki. Mašurinn žarf sem félagsleg vera į tįknum og merkjum aš halda til aš tjį sig viš ašra eftir leišum tungu, bendinga og athafna og žaš sama į viš um samband hans viš Guš.

1147. (299) Guš talar til mannsins ķ gegnum hiš sżnilega sköpunarverk. Hinn efnislegi alheimur birtist vitsmunum mannsins į žann hįtt aš hann getur rakiš ķ honum spor skapara sķns. [16] Ljós og myrkur, vindur og eldur, vatn og jörš, tréš og įvextir žess, allt męra žau Guš og eru tįkn bęši um mikilleika hans og nįlęgš.

1148. Leiša mį ķ ljós athafnir Gušs sem helga manninn og athafnir mannanna žegar žeir tilbišja Guš eftir leišum žessara skynjanlegu veruleika žar eš žeir eru hluti sköpunarverksins. Žaš sama į viš um tįkn og merki sem tekin eru śr félagslegu lķfi mannsins: laugun og smurning, brotning braušsins og berging śr sama bikar geta lįtiš ķ ljós helgandi nęrveru Gušs og žakklęti mannsins til skapara sķns.

1149. (843) Hin merku trśarbrögš mannanna bera vott um alheimslega og tįknręna žżšingu trśarathafna og gera žaš oft meš tilkomumiklum hętti. Ķ helgisišum kirkjunnar er gert rįš fyrir efnum śr sköpuninni og menningu mannsins, žau eru helguš og felld inn ķ žį og veittur sį veršleiki aš vera tįkn um nįšina, um hina nżju sköpun ķ Jesś Kristi.

1150. (1334) Tįkn sįttmįlans. Hinn śtvaldi lżšur fékk frį Guši skżr tįkn og merki sem auškenndu helgisišalķf hans. Ekki eru žau framar einskoršuš viš aš vera helgihald alheimslegrar hringrįsar og félagslegs tįknmįls heldur eru žau tįkn sįttmįlans, merki um stórverkin sem Guš hefur gert fyrir lżš sinn. Mešal slķkra helgisišatįkna frį gamla sįttmįlanum mį nefna umskurn, smurningu og vķgslu konunga og presta, handayfirlagningu, fórnir og umfram allt pįskana. Kirkjan sér ķ žessum tįknum fyrirboša sakramenta nżja sįttmįlans.

1151. (1335) Tįkn sem Kristur notaši. Ķ bošskap sķnum notar Drottinn Kristur oft tįkn sköpunarinnar til aš gera kunna leynda dóma Gušs rķkis. [17] Hann lęknar og skżrir bošskap sinn meš įžreifanlegum tįknum eša tįknręnum athöfnum. [18] Hann gefur atburšum og tįknum gamla sįttmįlans nżja merkingu, einkum śtleišingunni af Egyptalandi og pįskunum, [19] žvķ aš hann sjįlfur er merking allra žessara tįkna.

1152. Sakramentisleg tįkn. Frį hvķtasunnudegi er žaš ķ gegnum sakramentisleg tįkn kirkju hans aš Heilagur Andi heldur įfram verki helgunarinnar. Sakramenti kirkjunnar fella ekki śr gildi aušlegšina sem finna mį ķ félagslegum og alheimslegum tįknum - žau hreinsa og gera aš sinni žį aušlegš. Žar aš auki uppfylla žau tįkn og lķkingar gamla sįttmįlans, žau standa fyrir og gera nęrverandi meš virkum hętti hjįlpręšisverk Krists og boša og sjį fyrir dżrš himnarķkis.

Orš og athafnir

1153. (53) Sakramentislegt helgihald er fundur Gušs barna meš Föšur sķnum ķ Kristi og Heilögum Anda og tekur žessi fundur į sig samręšuform orša og athafna. Hinar tįknręnu athafnir eru vissulega tungumįl en Orš Gušs og andsvar trśarinnar verša aš fylgja og gefa žeim lķf til aš sįškorn Gušs rķkis geti boriš įvöxt ķ góšri jörš. Athafnir helgisišanna tįkna žaš sem Orš Gušs lętur ķ ljós: frjįlst frumkvęši Gušs og andsvar lżšs hans ķ trś.

1154. (1100, 103) Oršsžjónustan er óašskiljanlegur hluti hins sakramentislega helgihalds. Įrķšandi er aš lögš sé rękt viš tįknin sem fylgja Orši Gušs til aš nęra trś hinna trśušu: bók Oršsins (ręšingabók eša gušspjallabók), heišrun žess (helgigöngur, reykelsi og kerti), stašinn žašan sem žaš er kunngjört (lektari eša lespślt), skżran og greinilegan lestur, hómilķu prestsins sem leggur śt frį žvķ sem žaš kunngjörir, og andsvör samkundunnar (lof, ķhugunarsįlmar, litanķur og trśarjįtning).

1155. (1127) Orš og athöfn helgisišanna eru óašskiljanleg aš žvķ leyti aš žau eru tįkn og uppfręšsla og aš žvķ leyti aš žau fullna žaš sem žau tįkna. Žegar Heilagur Andi vekur trśna gefur hann ekki einungis skilning į Orši Gušs heldur gerir hann einnig nęrverandi ķ gegnum sakramentin “stórmerki” Gušs sem žaš kunngjörir. Andinn gerir nęrverandi og mišlar verki Föšurins sem hans elskaši Sonur hefur uppfyllt.

Söngur og tónlist

1156. “Tónlistarhefš allrar hinnar almennu kirkju er fjįrsjóšur sem hefur ómetanlegt gildi, jafnvel meira gildi en nokkur önnur list. Meginįstęšan fyrir žessum umframkostum er sś aš ķ henni bżr samžįttur helgrar tónlistar og orša sem er naušsynlegur og óašskiljanlegur žįttur hįtķšlegra helgisiša.” [20] Samning og söngur innblįsinna sįlma, oft undir hljóšfęraslętti, tengdust žegar ķ gamla sįttmįlanum nįiš helgihaldi helgisišanna. Kirkjan heldur įfram žessari hefš og žróar hana: “Įvarpiš hver annan meš sįlmum, lofsöngum og andlegum ljóšum. Syngiš og leikiš fyrir Drottin ķ hjörtum yšar.” “Hann sem syngur bišur tvöfalt.” [21]

1157. (2502) Söngur og tónlist verša ę mikilvęgari ķ hlutverki sķnu sem tįkn eftir žvķ sem žau eru “nįtengdari athöfnum helgisišanna” [22] ķ žremur meginžįttum: fegurš sem tjįir bęnina, einróma žįtttöku samkundunnar į tilgreindum stöšum, og hįtķšarblę helgihaldsins. Meš žessum hętti į söngur og tónlist hlut ķ žvķ sem er tilgangur orša og athafna helgisišanna: dżrš Gušs og helgun hinna trśušu:23 Žegar kirkja žķn fylltist ljśfum ómum helgra ymna og söngva, var ég gagntekinn og hręršist til tįra. Žessir ómar flęddu mér um eyru, og sannleikurinn streymdi inn ķ hjarta mitt, og heilög hrifning fyllti mig og braust śt ķ tįrum, sem geršu mig sęlan. [24]

1158. (1201, 1674) Samhljómur tįknanna (söngs, tónlistar, orša og athafna) er žvķ įvaxtarķkari og įhrifameiri aš hann fįi aš óma ķ aušlegš menningar žeirrar žjóšar Gušs sem fer meš helgihaldiš. [25] Žess vegna “į aš hlśa aš žvķ į skynsaman hįtt aš hinir trśušu syngi trśarsöngva til aš ķ andaktinni og helgum gjöršum sem og ķ žjónustu helgisišanna”, ķ samręmi viš reglur kirkjunnar, “heyrist raddir hinna trśušu”. En “textarnir sem syngja į verša įvallt aš vera ķ samręmi viš kažólska kenningu og žar aš auki ętti allra helst aš sękja žį ķ Heilaga Ritningu og uppsprettur helgisišanna”. [26]

Helgimyndir (476-477)

1159. (2129-2132) Helgimyndirnar, ķkonar helgisišanna, sżna einkum Krist. Žęr geta ekki sżnt hinn ósżnilega og óskiljanlega Guš en hinn holdtekni Sonur Gušs hefur innleitt nżja “rįšdeild” ķ myndnotkun: Įšur fyrr gat Guš, sem hvorki hefur lķkama né andlit, ekki veriš sżndur į mynd. En nś, žegar hann hefur gert sig sżnilegan ķ holdinu og hefur lifaš mešal mannanna, get ég gert mynd af žvķ sem ég hef séš af Guši… og meš andlit hans afhjśpaš, ķhugaš dżrš Drottins. [27]

1160. Kristin helgimyndagerš sżnir ķ myndum žann sama bošskap gušspjallsins og Ritningin mišlar ķ oršum. Mynd og orš varpa ljósi hvort į annaš: Vér lżsum yfir aš vér varšveitum heilt og óskert allar skrįšar og óskrįšar erfšavenjur kirkjunnar sem oss hefur veriš treyst fyrir. Ein af žessum erfšavenjum felst ķ gerš listaverka sem eru mótuš ķ samręmi viš prédikunarsögu gušspjallsins. Žvķ aš gerš žeirra stašfestir aš holdtekning Oršs Gušs var sönn en ekki hugarburšur og okkur jafnframt til gagns vegna žess aš veruleikar sem gefa mynd hvor af öšrum endurspegla tvķmęlalaust merkingu hvors annars. [28]

1161. Öll tįknin ķ helgihaldi helgisišanna tengjast Kristi: sama į viš um helgimyndir af heilagri Gušsmóšur og dżrlingunum. Žęr tįkna aš sönnu Krist sem ķ žeim er dżrlegur geršur. Žęr gera sżnilegan hinn “fjölda votta” [29] sem įfram taka žįtt ķ hjįlpręši heimsins en žeim sameinumst viš fyrst og fremst ķ helgihaldi sakramentanna. Ķ gegnum helgimyndir žeirra er žaš mašur “ķ mynd Gušs”, endanlega umbreyttur til “aš verša honum lķkur”, [30] sem er opinberašur trś okkar. Žaš eru jafnframt englarnir sem einnig eru sameinašir ķ Kristi: Meš žvķ aš fylgja hinum gušlega innblįsna lęrdómi okkar heilögu kirkjufešra og erfšavenju kažólsku kirkjunnar (žvķ aš vér vitum aš žessi erfšavenja kemur frį hinum Heilaga Anda sem dvelur ķ henni) įkvöršum vér meš réttu og af fullri vissu og nįkvęmni aš į sama hįtt og gildir um ķmynd hins dżrmęta og lķfsgefandi kross, skulu lotningaveršar og heilagar myndir af Drottni vorum og Guši og frelsara Jesś Kristi, vorri óspjöllušu frś, heilagri Gušsmóšur, og hinum ęruveršugu englum, öllum dżrlingunum og hinum réttlįtu, hvort sem žęr eru mįlašar eša geršar śr mósaķk eša öšru hentugu efni, hafšar uppi ķ helgum kirkjum Gušs, į helgum ķlįtum og messuklęšum, veggjum og žiljum ķ hśsum og į götum śti. [31]

1162. (2502) “Fegurš myndanna hreyfir mig til ķhugunar lķkt og grundin glešur augaš og klęšir sįlina dżrš Gušs ķ kyrržey.” [32] Meš lķkum hętti gerist žaš aš ķhugun į helgimyndum samfara hugleišslu į Orši Gušs og lofsöngvum helgisišanna samverkar meš tįknum helgihaldsins til aš leyndardómurinn sem hafšur er um hönd verši letrašur ķ minni hjartans og aš hann lżsi sér sķšan ķ hinu nżja lķfi žeirra sem hafa trś.

III. HVENĘR ERU HELGISIŠIRNIR HAFŠIR UM HÖND?

Įrstķšir helgisišanna

1163. (512) “Kirkjan, okkar heilaga móšir, lķtur į žaš sem hlutverk sitt aš hafa um hönd hjįlpręšisverk sķns gušdómlega brśšguma ķ helgri minningu į tilgreindum dögum įriš um kring. Einu sinni ķ viku hverri, į žeim degi sem hśn hefur nefnt Drottinsdag, minnist hśn upprisu Drottins. Hśn heldur hana einnig hįtķšlega įr hvert, įsamt blessašri pķslarsögu hans, į pįskum sem eru mestir hįtķša. Žar aš auki leišir hśn ķ ljós įriš um kring allan leyndardóm Krists .… Meš žvķ aš minna žannig į leyndardóma endurlausnarinnar opnar hśn upp fyrir hinum trśušu aušlegšir krafta Drottins og veršleika hans žannig aš žeir verši į vissan hįtt geršir nęrverandi į öllum tķmum; hinir trśušu komast ķ snertingu viš žį og verša fylltir af nįš hjįlpręšisins.” [33]

1164. Allt frį tķmum lögmįls Móse hefur lżšur Gušs haldiš ķ heišri fastar hįtķšir sem settar eru eftir pįskahįtķšinni. Žaš hefur veriš gert til aš minnast hinna undraveršu verka Gušs frelsarans, fęra honum žakkir fyrir žau, gera minningu žeirra ęvarandi, og kenna nżjum kynslóšum aš laga lķfshętti sķna aš žeim. Į öld kirkjunnar, milli pįska Krists sem žegar eru fullnašir ķ eitt skipti fyrir öll, og fullkomnunar žeirra ķ konungsrķki Gušs, bera helgisiširnir, žar sem žeir eru hafšir um hönd į fastsettum dögum, merki um ferskleika leyndardóms Krists.

1165. (2659-2836, 1085) Žegar kirkjan hefur um hönd leyndardóm Krists einkennir žaš bęn hennar aš sagt er “ķ dag”, en žaš endurómar bęnina sem Drottinn kenndi henni og kall Heilags Anda. [34] Žetta “ķ dag” hins lifanda Gušs sem mašurinn er kallašur aš ganga inn til er “stund” pįska Jesś sem nęr śt yfir alla söguna og undirstrikar hana: Lķfiš teygir sig yfir allt sem lifir og fyllir žaš ómęldu ljósi; sólaruppgangur sólaruppgangsins fyllir allan heiminn og hann sem var “įšur en morgunstjarnan” og įšur en stjörnur himinsins, ódaušlegur og grķšarmikill, hinn mikli Kristur, skķn skęrar į allt sem lifir en sólin. Žvķ kemur inn ķ lķf okkar sem trśum į hann dagur ljóssins, langs og eilķfs, sem aldrei slokknar į: hinir leyndardómsfullu pįskar. [35]

Drottinsdagur (2174-2188)

1166. (1343) “Eftir arfleifš frį postulunum sem į uppruna sinn į sjįlfum upprisudegi Krists hefur kirkjan um hönd pįskaleyndardóminn hvern sjöunda dag, sem réttilega nefnist Drottinsdagur eša sunnudagur.” [36] Upprisudagur Krists er hvorttveggja fyrsti dagur vikunnar, minningin um hinn fyrsta dag sköpunarinnar, og hinn “įttundi dagur”, žegar Kristur, eftir sķna miklu “sabbatshvķld”, innleiddi “daginn sem Drottinn hefur skapaš”, “daginn sem engan aftann žekkir”. [37] Mįltķš Drottins er mišja hans žvķ žar į allt samfélag hinna trśušu mót viš hinn upprisna Drottin sem bżšur žeim til veislu sinnar: [38] Drottinsdagurinn, upprisudagurinn, dagur kristinna manna, er okkar dagur. Hann er nefndur Drottinsdagur vegna žess aš į honum reis Drottinn sigursęll upp til Föšurins. Žegar heišingjarnir kalla hann “dag sólarinnar” samsinnum viš žvķ fśslega žvķ ķ dag birtir af ljósi heimsins, ķ dag opinberast ljós réttlętisins sem gręšir okkur meš geislum sķnum. [39]

1167. Framar öšrum dögum er sunnudagurinn dagur helgisišasamkundunnar žegar hinir trśušu koma saman til aš “hlżša į orš Gušs og taka žįtt ķ evkaristķunni og hugfesta žannig pķslarsöguna, upprisuna og dżrš Drottins Jesś, og fęra Guši žakkir sem “hefur getiš žį aftur meš upprisu Jesś Krists frį daušum” til lifandi vonar”: [40] Žegar vér hugleišum, ó minn Kristur, žęr dįsemdir sem geršust į žessum degi, sunnudegi žinnar heilögu upprisu, segjum vér: Blessašur er sunnudagurinn žvķ aš į honum hófst sköpunin… hjįlpręši heimsins… endurnżjun mannkynsins.… Į sunnudeginum fögnušu himinn og jörš og allur heimurinn fylltist ljósi. Blessašur er sunnudagurinn žvķ aš į honum opnušust hliš paradķsar til aš Adam og allir sem ķ śtlegš voru męttu ganga žar inn óttalausir. [41]

Kirkjuįriš

1168. (2698) Frį upphafi bęnadaga pįskanna (triduum) er hinn nżi tķmi upprisu Krists öllu kirkjuįrinu ljósgjafi og fyllir žaš ljóma sķnum. Jafnt og žétt, sitt hvoru megin viš žennan ljósgjafa, ummyndast įriš eftir helgisišunum. Žaš er ķ raun og veru “nįšarįr Drottins”. [42] Rįšdeild hjįlpręšisins verkar innan hins stundlega en sķšan uppfyllingu žess ķ pįskum Jesś og śthellingu Heilags Anda er horft til lokakafla sögunnar sem “forsmekks” og rķki Gušs kemur inn ķ okkar tķma.

1169. (1330, 560) Žess vegna eru pįskarnir ekki einungis ein hįtķš mešal margra, heldur “hįtķš hįtķšanna”, “stórhįtķš stórhįtķšanna” į sama hįtt og evkaristķan er “sakramenti sakramentanna” (hiš mikla sakramenti). Heilagur Ažanasķus kallar pįskana “hinn mikla sunnudag” [43] og Austurkirkjurnar kalla dymbilviku “efstu viku”. Leyndardómur upprisunnar, žegar Kristur gersigraši daušann, hlešur okkar gamla tķma sinni kraftmiklu orku žar til allt lżtur honum.

1170. Į kirkjužinginu ķ Nķkeu 325 uršu allar kirkjurnar įsįttar um aš halda pįska kristinna manna nęsta sunnudag eftir aš tungliš veršur fullt (14. nķsan) eftir vorjafndęgur. Vegna mismunandi ašferša viš aš reikna śt 14. dag nķsanmįnašar er dagsetning pįskanna ķ vestur- og austurkirkjunum ekki įvallt hin sama. Af žessum sökum leita kirkjurnar nś samkomulags til aš žęr geti į nż haldiš upprisudag Drottins į sama tķma.

1171. (524) Ķ kirkjuįrinu eru hinir żmsu žęttir pįskaleyndardómsins eina afhjśpašir. Žaš gerist einnig ķ röš žeirra hįtķša sem umlykja leyndardóm holdtekjunnar (bošun Drottins, jól, birting Drottins). Meš žeim er upphafs hjįlpręšis okkar minnst og okkur mišlaš frumgróša pįskaleyndardómsins.

Dżrlingatališ ķ kirkjuįrinu

1172. (971, 2030) “Meš žvķ aš halda hįtķšlegt žetta įrlega tķmatal leyndra dóma Krists, heišrar kirkjan meš sérstökum kęrleika hina sęlu Gušsmóšur Marķu sem tengist meš óašskiljanlegum hętti hjįlpręšisverki sonar sķns. Ķ henni dįir og lofar kirkjan bestu įvexti endurlausnarinnar og skošar meš fögnuš žaš ķ henni, lķkt og ķ óšafinnanlegri mynd, sem hśn sjįlf žrįir og vonar innilega aš verša.” [44]

1173. (957) Žegar kirkjan minnist pķslarvottanna og annarra dżrlinga ķ kirkjuįrinu kunngjörir hśn pįskaleyndardóminn ķ žeim “sem žjįst hafa og vegsamašir hafa veriš meš Kristi. Hśn sżnir žį hinum trśušu sem fyrirmyndir er dragi alla menn til Föšurins fyrir Krist. Og fyrir veršleika žeirra bišur hśn įkaft um velgjöršir Gušs.” [45]

Tķšabęnirnar

1174. (2698) Leyndardómur Krists, holdtekja hans og pķslarsaga, sem viš höfum um hönd ķ evkaristķunni, einkum ķ žjónustu sunnudagsins, rennur inn ķ og ummyndar hverjar žęr stundir dagsins sem fyrir helgihald tķšabęnanna eru “hinar gušdómlegu tķšir”. [46] Žetta tķšahald, trśfast hinni postullegu hvatningu um aš “bišja įn aflįts”, er “žannig upp sett aš hvorutveggja dagur og nótt helgast samfellt meš lofsöngnum til Gušs”. [47] Ķ žessari “opinberu bęn kirkjunnar” [48] iška hinir trśušu (klerkar, klausturfólk og leikmenn) konunglegan prestdóm hinna skķršu. Tķšabęnirnar, haldnar ķ “žeirri gerš” sem kirkjan hefur “samžykkt”, “eru ķ sannleika rödd sjįlfrar brśšarinnar sem talar viš brśšguma sinn. Žaš er sś bęn sem Kristur sjįlfur įsamt meš lķkama sķnum beinir til Föšurins”. [49]

1175. Tķšabęnunum er ętlaš aš vera bęn alls lżšs Gušs. Ķ žeim “heldur Kristur įfram prestverki sķnu ķ gegnum kirkju sķna”. [50] Allir limir hans taka žįtt ķ žeim hver samkvęmt stöšu sinni ķ kirkjunni og lķfsskilyršum sķnum: prestar vegna žess aš žeir helga sig hiršisžjónustunni, og vegna žess aš žeir eru kallašir til aš vera išjusamir ķ bęn og žjónustu oršsins; klausturfólk ķ krafti nįšargjafa žess vķgša lķfs sem žaš hefur hlotiš; allir hinir trśušu eftir žvķ sem mögulegt er: “Sįlnahiršar eiga aš sjį til žess aš ašaltķširnar, einkum aftansöngur, séu haldnar sameiginlegar ķ kirkjunni į sunnudögum og į stęrri stórhįtķšum. Leikmenn eru einnig hvattir til aš bišja helgar tķšir, annaš hvort meš prestunum eša hver meš öšrum, eša jafnvel einir.” [51]

1176. (2700) Helgihald tķšabęnanna krefst ekki einungis žess aš samhljómur sé į milli raddarinnar og hins bišjandi hjarta heldur einnig aš til stašar sé dżpri “skilningur į helgisišunum og Biblķunni, sérstaklega Sįlmunum”. [52]

1177. (2586) Hymnarnir og litanķurnar ķ tķšabęnunum fella bęnir sįlmanna inn ķ öld kirkjunnar og leiša ķ ljós tįknręna merkingu tiltekinnar stundar dagsins, įrstķšar helgisišanna eša hįtķšarinnar sem haldin er. Žar aš auki veršur lestur į Orši Gušs viš hverja tķšabęn (meš fylgjandi andsvari eša troparia) og lestur į kirkjufešrunum og andlegum lęrimeisturum viš tilteknar tķšabęnir til žess aš dżpri merking fęst į leyndardóminum sem hafšur er um hönd. Lectio divina, žegar Orš Gušs er lesiš og hugleitt svo aš žaš verši aš bęn, į žannig rętur sķnar ķ helgihaldi helgisišanna.

1178. (1378) Tķšabęnirnar, sem segja mį segja aš séu śtfęrsla į helgihaldi evkaristķunnar, standa ekki ķ vegi fyrir žvķ aš lżšur Gušs įstundi hinar żmsu andaktar, sérstaklega heišrun og tilbeišslu hins heilaga sakramentis, heldur kalla žęr fram hinar żmsu andaktar sem į móti uppfylla žęr.

IV. HVAR ERU HELGISIŠIRNIR HAFŠIR UM HÖND?

1179. (586) Tilbeišslan “ķ Anda og sannleika” [53] ķ hinum nżja sįttmįla er ekki eingöngu bundin viš einn įkvešin staš. Öll jöršin er heilög og ķ varšveislu mannsbarna. Žaš sem skiptir mestu mįli er aš žegar hinir trśušu eru samankomnir į einum staš hafa žeir safnast saman til aš “uppbyggjast sem lifandi steinar ķ andlegt hśs”. [54] Žvķ aš lķkami hins upprisna Krists er andlegt musteri žašan sem hiš lifandi vatn sprettur fram. Innlimašir ķ Krist af Heilögum Anda erum “vér musteri hins lifanda Gušs”. [55]

1180. (2106) Žegar ekkert hindrar aš trśfrelsi sé iškaš56 reisir kristiš fólk byggingar fyrir gušsžjónustuna. Žessar sżnilegu kirkjur er ekki eintómir samkomustašir heldur tįkna žęr og gera sżnilega kirkjuna sem bżr į stašnum - bśstaš Gušs hjį mönnum sem sįttir eru og sameinašir ķ Kristi.

1181. (2691) Kirkjan, “bęnahśsiš žar sem evkaristķan er höfš um hönd og hśn varšveitt, žar sem hinir trśušu safnast saman og žar sem tilbešin er nęrvera Sonar Gušs, frelsara okkar, framborinn ķ okkar žįgu į fórnaraltarinu žeim til hjįlpar og huggunar sem trśa - žetta hśs skal vera fallegt og vel falliš til bęna og heilags helgihalds”. [57] Ķ žessu “Gušshśsi” į sannleikurinn og samhljómur tįknanna sem gefa honum mynd aš sżna aš Kristur er nęrverandi og virkur į žessum staš. [58]

1182. (617, 1383) Altari hins nżja sįttmįla er kross Drottins [59] žašan sem öll sakramenti pįskaleyndardómsins streyma. Į altarinu, sem er mišja kirkjunnar, er krossfórnin gerš nęrverandi undir tįkni sakramentisins. Altariš er einnig borš Drottins sem lżš Gušs er bošiš til. [60] Ķ vissum helgisišum Austurlanda er altariš einnig tįkn grafarinnar (Kristur dó sannarlega og reis sannarlega upp).

1183. (1379, 2120, 1241) Gušslķkamahśsiš skal haft “ķ kirkjunni į mjög veršugum og mjög viršulegum staš”. [61] Mikilleiki, stašsetning og öryggi gušslķkamahśssins į aš stušla aš tilbeišslu frammi fyrir Drottni, sem er raunverulega nęrverandi ķ heilögu altarissakramenti. [62] Heilög krisma (myron), sem notuš er til smurningar sem sakramentislegt tįkn um innsigli nįšargjafa Heilags Anda, er eftir hefšinni varšveitt og heišruš į öruggum staš ķ kórnum. Einnig mį varšveita žar olķu trśnema og olķu sjśkra.

1184. (1348, 103) Stóll biskupsins (cathedra) eša stóll prestsins “eiga aš leiša ķ ljós embętti žess sem situr ķ forsęti samkundunnar og leišir bęnahaldiš”. [63] Lektarinn (lespśltiš): “Mikilleiki Oršs Gušs krefst žess aš ķ kirkjunni megi finni góšan staš til aš senda śt bošskap hans svo aš athygli fólksins megi beinast meš ešlilegum hętti aš žeim staš viš oršsžjónustuna”. [64]

1185. (2717) Žaš er viš skķrnina aš lżšur Gušs byrjar aš safnast saman; ķ kirkjunni veršur aš vera stašur fyrir helgihald skķrnarinnar (skķrnarkapella) auk fonts fyrir vķgt vatn til aš minna į skķrnarheitin. Endurnżjunin į žvķ lķfi sem tekiš er į móti ķ skķrninni krefst yfirbótar. Žvķ veršur aš vera hęgt aš nota kirkjuna til aš lįta ķ ljós išrun og móttaka syndaaflausn en žaš gerir žęr kröfur aš višeigandi stašur sé fyrir hendi til aš taka į móti skriftabörnum. Kirkjan į einnig aš vera stašur žar sem okkur bżšst til aš skoša hug okkar og bišja hljóšlįtrar bęnar sem eykur viš og setur hiš innra meš okkur Efstubęnina hina miklu.

1186. (1130) Aš sķšustu hefur kirkjan heimsslitalega žżšingu. Til aš fara inn ķ hśs Gušs veršur aš fara yfir žröskuld sem er tįkn um aš horfiš sé frį heimi sęršum af synd inn ķ heim nżs lķfs sem allir menn eru kallašir til. Hin sżnilega kirkjubygging er tįkn um hśs Föšurins žangaš sem lżšur Gušs er į vegferš sinni og žar sem Faširinn “mun žerra hvert tįr af augum žeirra”. [65] Einnig af žessum sökum er kirkjan hśs allra barna Gušs sem er opiš og tekur vel į móti žeim sem žangaš koma.

Ķ STUTTU MĮLI

1187. Helgisiširnir eru verk allrar kirkjunnar, höfušs og lķkama. Ęšstiprestur okkar hefur žį um hönd įn aflįts ķ hinum himnesku helgisišum įsamt meš heilagri Gušsmóšur, postulunum, öllum dżrlingum og öllum fjölda žeirra sem žegar hafa gengiš inn ķ konungsrķkiš.

1188. Ķ helgihaldi helgisišanna er öll samkoman leitourgos - hve mešlimur starfar samkvęmt sķnu hlutverki. Prestdómur skķrnarinnar tilheyrir öllum lķkama Krists. En sumir hinna trśušu eru vķgšir sakramentinu helgar vķgslur og standa žeir fyrir Krist sem höfuš lķkamans.

1189. Ķ helgihaldi helgisišanna eru notuš tįkn og merki sem vķsa til sköpunarverksins (kerti, vatn og eldur), mannlegs lķfs (laugun, smurning og brotning braušsins) og hjįlpręšissögunnar (pįskasišir). Žessi efni héšan śr heimi, venjur mannsins, og bendingar um nafn Gušs flytja frelsandi og helgandi athafnir Krists žegar žau samlagast heimi trśarinnar og eru hafin upp af krafti Heilags Anda.

1190. Oršsžjónustan er óašskiljanlegur hluti helgihaldsins. Merking helgihaldsins er tjįš meš Orši Gušs sem er kunngert og skuldbindandi andsvari trśarinnar.

1191. Söngur og tónlist eru ķ nįnum tengslum viš athöfn helgisišanna. Žaš sem męlir rétta notkun žeirra er feguršin sem lżsir bęninni, full žįtttaka samkundunnar og hin heilögu einkenni helgihaldsins.

1192. Helgar myndir sem finna mį ķ kirkjum okkar og į heimilum eiga aš vekja og nęra trś okkar į leyndardóm Krists. Fyrir helgimyndina af Kristi og hjįlpręšisverk hans er žaš hann sem viš dżrkum. Meš helgar myndir af heilagri Gušsmóšur og englum og dżrlingum fyrir augum heišrum viš žęr persónur sem žar eru sżndar.

1193. Sunnudagurinn, “Drottinsdagur”, er mikilvęgasti dagurinn til aš hafa um hönd evkaristķuna vegna žess aš hann er dagur upprisunnar. Hann er fremstur allra daga til aš koma saman og hafa um hönd helgisišina. Hann er dagur hinnar kristnu fjölskyldu og dagur fagnašar og hvķldar frį vinnu. Sunnudagurinn er “grundvöllur og kjarni alls kirkjuįrsins” (SC 106).

1194. Kirkjan “leišir ķ ljós allan leyndardóm Krists eftir žvķ sem įriš lķšur, frį holdtekju hans og fęšingu fram aš uppstigningu hans, til hvķtasunnudags og til eftirvęntingar hinnar sęlu vonar, komu Drottins” (SC 102 § 2).

1195. Meš žvķ aš minnast dżrlinganna - fyrst af öllu heilagrar Gušsmóšur, sķšan postulanna, pķslarvottanna og annarra dżrlinga - į fastsettum dögum ķ kirkjuįrinu, sżnir kirkjan į jöršu aš hśn er ķ einingu viš helgisišina į himnum. Hśn gefur Kristi dżrš fyrir aš hafa fullnaš hjįlpręši sitt ķ vegsömušum limum sķnum; fordęmi žeirra er henni hvatning į vegferš hennar til Föšurins.

1196. Žeir hinna trśušu sem halda tķšabęnirnar eru ķ einingu viš ęšstaprest okkar Krist ķ bęnum Sįlmana, hugleišslu į Orši Gušs, hymnasöngvum og blessunum ķ žvķ skyni aš sameinast hans óaflįtanlegu og algildu bęn sem gefur Föšurnum dżrš og bišur um gjafir Heilags Anda śt yfir allan heiminn.

1197. Kristur er hiš sanna musteri Gušs “stašurinn žar sem dżrš hans bżr”; fyrir nįš Gušs verša kristnir menn einnig musteri Heilags Anda, lifandi steinar sem kirkjan er byggš śr.

1198. Ķ jaršneskri tilveru sinni žarf kirkjan į stöšum aš halda žar sem samfélagiš getur komiš saman. Okkar sżnilegu kirkjur, heilögu stašir, eru myndir hinnar helgu borgar, hinnar himnesku Jerśsalem žangaš sem viš erum į vegferš okkar sem pķlagrķmar.

1199. Žaš er ķ žessum kirkjum aš kirkjan hefur um hönd almenna tilbeišslu til dżršar hinni heilögu žrenningu, heyrir orš Gušs og syngur honum lof, lętur bęnir sķna stķga upp og ber fram fórn Krists sem er nęrverandi į sakramentislegan hįtt ķ mišju samkundunnar. Kirkjurnar eru einnig stašir til aš skoša hug sinn og bišja persónulegar bęnir.

« 2. GREIN - MARGBREYTILEIKI Ķ HELGISIŠUM OG EINNIG Ķ LEYNDARDÓMINUM

Helgisišhefšir og kažólsk einkenni kirkjunnar

1200. (2625) Allt frį fyrsta samfélaginu ķ Jerśsalem og žar til Kristur kemur aftur er žaš sami pįskaleyndardómurinn sem kirkjur Gušs, trśfastar trś postulanna, hafa um hönd į hverjum staš. Einn er leyndardómurinn sem hafšur er um hönd ķ helgisišunum en hann er haldinn meš fjölbreyttum hętti.

1201. (2663, 1158) Leyndardómur Krists er žaš ósegjanlega aušugur aš engin ein helgisišahefš getur tęmt hann ķ tjįningu sinni į honum. Saga hinna żmsu helgiathafna, hvernig žęr hafa blómstraš og žróast, ber vitni um hvernig žęr hafa uppfyllt hver ašra meš einstökum hętti. Žegar kirkjurnar lifšu helgisišaarfleifš sķna ķ samfélagi trśarinnar og ķ sakramentum hennar, aušgušu žęr hver ašra og uxu ķ tryggš viš erfikenninguna og sameiginlegt erindi allrar kirkjunnar. [66]

1202. (814, 1674, 835, 1937) Į grunni sjįlfs erindis kirkjunnar hafa hinar żmsu helgisišahefšir oršiš til. Žegar kirkjur į sama land- og menningarsvęši fóru aš hafa um hönd leyndardóm Krists tóku žęr upp tiltekin oršfęri er einkenndu menningu žeirra: ķ arfleifš “trśararfsins”, [67] ķ tįknręnni merkingu helgisišanna, ķ skipulagningu bręšrasamfélaga, ķ gušfręšilegum skilningi į leyndardómunum, og ķ margvķslegum geršum heilagleikans. Meš helgisišalķfi stašbundinnar kirkju er Kristur, ljós og hjįlpręši allra žjóša, opinberašur žeirri tilteknu žjóš og menningu sem sś kirkja hefur veriš send til og žar sem hśn hefur fest rętur. Kirkjan er kažólsk, hśn getur tekiš upp ķ einingu sķna og hreinsaš um leiš alla sannar aušlegšir sem hver menning geymir. [68]

1203. Hefšir eša helgiathafnir helgisišanna sem nś eru haldnar ķ kirkjunni eru eftir latnesku helgiathöfninni (žar er fyrst og fremst um aš ręša žį rómversku en einnig žęr sem vissar stašbundnar kirkjur hafa eins og sś ambrósķanska eša sumar trśarreglur) og žeirri bżsönsku, alexandrķsku eša koptķsku, sżrlensku, armensku, maronķsku og kaldeisku. “Ķ trśfastri hlżšni viš arfleifšina lżsir žetta heilaga kirkjužing yfir aš heilög móšir, kirkjan, telur aš allar helgiathafnir sem višurkenndar eru meš lögmętum hętti hafi jafnan rétt og tign og aš hśn vilji varšveita žęr ķ framtķšinni og hlśa aš žeim į allan hįtt”. [69]

Helgisišir og menning

1204. (2684, 854, 1232, 2527) Helgihald helgisišana veršur žannig aš svara til sérkenna og menningar hverrar žjóša. [70] Til aš leyndardómur Krists verši “kunngjöršur öllum žjóšum [og] veki hlżšni viš trśna” [71] veršur aš kunngera hann, hafa hann um hönd og lifa honum į öllum menningarsvęšum į žann hįtt aš menning leggist ekki nišur hans vegna heldur hefjist til fyrri vegs og uppfyllist. [72] Žaš er meš og fyrir sķna eigin mannlegu menningu, sem Kristur tekur til sķn og ummyndar, aš allur skari Gušs barna fęr ašgang aš Föšurnum til aš gera hann dżrlegan ķ hinum eina Anda.

1205. (1125) “Ķ helgisišunum, umfram allt annaš ķ sakramentunum, er aš finna óumbreytanlegan žįtt stofnsettan af gušdóminum og sem kirkjan verndar. Auk žess eru žar žęttir sem mį breyta og kirkjan hefur vald til aš gera og stundum er žaš jafnvel skylda hennar aš laga žį aš menning žeirra žjóša sem nżlega hafa meštekiš bošun fagnašarerindisins.” [73]

1206. “Margbreytni ķ helgisišunum getur veriš uppspretta til aušgunar en hśn getur einnig valdiš spennu, misskilningi į bįša bóga og jafnvel klofningi. Ķ žessu sambandi er žaš ljóst aš margbreytnin mį ekki skaša eininguna. Hśn mį ekki gera annaš en aš sżna tryggš viš hina sameiginlegu trś, viš tįkn sakramentanna sem kirkjan hefur meštekiš frį Kristi, og viš helgisamneytiš. Menningarleg ašhęfing krefst einnig sinnaskipta hjartans og, žar sem žaš er naušsynlegt, aš sagt sé skiliš viš hefšir forfešranna sem samręmast ekki kažólskri trś.” [74]

Ķ STUTTU MĮLI

1207. Žaš er viš hęfi aš helgihald helgisišanna leiti ķ žann farveg aš žvķ sé gert skil innan menningar žeirra žjóša žar sem kirkjan hefur stašsett sig įn žess žó aš hśn verši henni undirgefin. Ennfremur skapa helgisiširnir sjįlfir menningu og móta hana.

1208. Hinar żmsu hefšir eša athafnir helgisišanna, sem hlotiš hafa lögmęta višurkenningu, leiša ķ ljós kažólsk einkenni kirkjunnar vegna žess aš žęr merkja og mišla sama leyndardómi Krists.

1209. Reglan sem tryggir einingu hinna żmsu hefša helgisišanna er tryggšin viš hina postullegu erfikenningu, žaš er aš segja, samfélagiš ķ trśnni og sakramentunum sem fengiš er frį postulunum, samfélag sem er tįknaš og įbyrgst meš hinni postullegu vķgsluröš.

Nęsti kafli


Óopinber śtgįfa © Reynir K. Gušmundsson žżddi Brįšabirgšažżšing


  1. Opb 4:2, 8; Jes 6:1; sbr. Esk 1:26-28.
  2. Opb 5:6; helgisišir heilags Jóhannesar Krżsostomus, Anaphora; sbr. Jh 1:29; Heb 4:14-15; 10:19-21.
  3. Opb 22:1; sbr. 21:6; Jh 4:10-14.
  4. Sbr. Opb 4-5; 7:1-8; 14:1; Jes 6:2-3.
  5. Opb 6:9-11; Opb 21:9; sbr. 12.
  6. Opb 7:9.
  7. SC 26.
  8. SC 27.
  9. LG 10; sbr. 1Pt 2:4-5.
  10. LG 10; 34; PO 2.
  11. SC 14; sbr. 1Pt 2:9; 2:4-5.
  12. Rm 12:4.
  13. Sbr. PO 2; 15.
  14. SC 29.
  15. SC 28.
  16. Sbr. SS 13:1; Rm 1:19 o.įfr.; P 14:17.
  17. Sbr. Lk 8:10.
  18. Sbr. Jh 9:6; Mk 7:33 o.įfr.; 8:22 o.įfr.
  19. Sbr. Lk 9:31; 22:7-20.
  20. SC 112.
  21. Ef 5:19; hl. Įgśstķnus, En. in Ps 72, 1: PL 36, 914; sbr. Kól 3:16.
  22. SC 112 § 3.
  23. Sbr. SC 112.
  24. Hl. Įgśstķnus, Conf. 9, 6, 14: PL 32, 769-770. Ķsl. žżš. Sigurbjörn Einarsson (Bókaśtgįfa Menningarsjóšs: Reykjavķk 1962), 224.
  25. Sbr. SC 119.
  26. SC 118; 121.
  27. Hl. Jóhannes frį Damaskus, De sacris imaginbus orationes 1, 16: PG 96: 1245-1248.
  28. Annaš kirkjužingiš ķ Nķkeu (787): COD 111.
  29. Heb 12:1.
  30. Sbr. Rm 8:29; 1Jh 3:2.
  31. Annaš kirkjužingiš ķ Nķkeu: DS 600.
  32. Hl. Jóhannes frį Damaskus, De sacris imaginbus orationes 1, 27: PG 94, 1268A, B.
  33. SC 102.
  34. Sbr. Mt 6:11; Heb 3:7-4:11; Sl 95:7.
  35. Hl. Hippolżtus, De pasch. 1-2: SCh 27, 117.
  36. SC 106.
  37. Bżsanskir helgisišir.
  38. Sbr. Jh 21:12; Lk 24:30.
  39. Hl. Hķerónżmus, Pasch.: CCL 78, 550.
  40. SC 106.
  41. Fanqith, sżrlenskar tķšir frį Antķokkķu, 6. bindi, fyrsti sumarhlutinn, 193 B.
  42. Lk 4:19.
  43. Hl. Ažanasķus (ad 329) ep. fest. 1: PG 24, 1366.
  44. SC 103.
  45. SC 104; sbr. SC 108, 111.
  46. Sbr. SC IV, 83-101.
  47. SC 84; 1Ž 5:17; Ef 6:18.
  48. SC 98.
  49. SC 84.
  50. SC 83.
  51. SC 100; sbr. 86; 96; 98; PO 5.
  52. SC 90.
  53. Jh 4:24.
  54. 1Pt 2:5.
  55. 2Kor 6:16.
  56. Sbr. DH 4.
  57. PO 5; sbr. SC 122-127.
  58. Sbr. SC 7.
  59. Sbr. Heb 13:10.
  60. Sbr. IGMR 259.
  61. Pįll VI, Mysterium Fidei: AAS (1965) 771.
  62. Sbr. SC 128.
  63. IGMR 271.
  64. IGMR 272.
  65. Opb 21:4.
  66. Sbr. Pįll VI, EN 63-64.
  67. 2Tm 1:14 (Vulgata).
  68. Sbr. LG 23; UR 4.
  69. SC 4.
  70. Sbr. SC 37-40.
  71. Rm 16:26.
  72. Sbr. CT 53.
  73. Jóhannes Pįll II, Vicesimus quintus annus, 16; sbr. SC 21.
  74. Jóhannes Pįll II, Vicesimus quintus annus, 16.